Ráiteas Tosaigh ó Anne Shaw, Príomhfheidhmeannach an tÚdarás Náisiúnta Iompair (ÚNI)
“Go raibh maith agat as an gcuireadh teacht os comhair an Choiste inniu chun plé a dhéanamh ar obair an Údaráis Náisiúnta Iompair maidir le hiompar inbhuanaithe a phleanáil, infheistíocht a dhéanamh ann agus a sheachadadh ar fud na hÉireann.
In éineacht liom tá Hugh Creegan, Leas-Phríomhfheidhmeannach agus Stiúrthóir Pleanála agus Infheistíochta Iompair, Jeremy Ryan, Stiúrthóir Seirbhísí Iompair Phoiblí, agus Bernard Higgins, Stiúrthóir Teicneolaíochta Iompair.
Ghlac mé le ról an Phríomhfheidhmeannaigh ag deireadh na bliana seo caite tráth a raibh éileamh láidir ar phaisinéirí, infheistíocht shuntasach ón Rialtas agus fócas ar sheachadadh. Teastaíonn seirbhísí iontaofa, sábháilte, minice, inrochtana agus inbhuanaithe ó dhaoine, a bhfuil acmhainneacht leordhóthanach, faisnéis shoiléir agus córais íocaíochta táillí nua-aimseartha acu. Is é an fhreagracht atá orainn freastal ar an éileamh sin le huaillmhian, smacht agus fócas soiléir ar sheachadadh a thacaíonn le folláine eacnamaíoch, chomhshaoil agus shóisialta an Stáit.
Is comhlacht reachtúil, neamhthráchtála Stáit é an tÚdarás Náisiúnta Iompair atá faoi stiúir na Roinne Iompair. Déanaimid iompar inbhuanaithe a phleanáil, a fhorbairt agus a mhaoiniú go náisiúnta, lena n-áirítear iompar poiblí, siúl agus rothaíocht. Déanaimid rialáil freisin ar sheirbhísí bus tráchtála, ar an earnáil bheag feithiclí seirbhíse poiblí agus ar chlampáil feithiclí, bainistímid mórchláir chaipitil don Roinn, agus feidhmímid mar údarás ceadaithe do BusConnects, DART+ agus MetroLink.
Tá ár gcuid oibre bunaithe ar rannpháirtíocht leanúnach leis an bpobal agus le hionadaithe tofa, lena n-áirítear thart ar 450,000 teagmháil phoiblí gach bliain agus beagnach 6,000 ceist pharlaiminteach in 2025 agus fuarthas níos mó ná 3,000 go dtí seo in 2026. Tugann an rannpháirtíocht sin, mar aon lenár suirbhéanna bliantúla ar shástacht custaiméirí, léargas soiléir dúinn ar an áit a bhfuil seirbhísí ag feidhmiú go maith, ar an áit a bhfuil brúnna ann agus ar an áit a bhfuil gá le tuilleadh feabhais.
Tá Éire a Nascadh ar cheann de na samplaí is soiléire de thionchar na hinfheistíochta spriocdhírithe. Ó 2021 i leith, tá feabhas curtha ag an gclár ar shoghluaisteacht tuaithe trí sheirbhísí iompair phoiblí nua agus feabhsaithe a sholáthar lenár gcomhpháirtithe san Aonad um Chomhordú Iompair. In 2025 amháin, tugadh isteach 36 seirbhís nua nó fheabhsaithe, rud a chuir le hacmhainneacht agus a chuir feabhas ar naisc le 31 baile agus sráidbhaile, le rochtain níos fearr ar fhostaíocht, oideachas, cúram sláinte agus deiseanna sóisialta.
I gceantair uirbeacha, tá BusConnects ag athmhúnlú seirbhísí bus agus ag tacú leis an éileamh atá ag dul i méid. Tugadh seacht gcéim isteach anois i mBaile Átha Cliath, rud a thugann rochtain do phaisinéirí ar 15 sheirbhís 24 uair an chloig. Chuir na príomhbhealaí dromlaigh feabhas ar mhinicíocht, ar ailíniú simplithe agus ar acmhainneacht mhéadaithe. Leanann an phleanáil ar aghaidh chun athdhearadh a dhéanamh ar líonra nua busanna i gCorcaigh, i Luimneach, i nGaillimh agus i bPort Láirge, agus é mar aidhm aici an chéad chéim a chur i bhfeidhm i gCorcaigh le linn 2027.
Cuirfidh BusConnects 230 ciliméadar de bhearta tosaíochta bus ar fáil ar fud Bhaile Átha Cliath a thacóidh le seirbhísí níos poncúla agus níos iontaofa. Ina theannta sin, cuirfear 200 ciliméadar de bhonneagar rothaíochta agus áiseanna feabhsaithe do choisithe ar fáil, rud a chuirfidh timpeallachtaí níos sábháilte ar fáil do na húsáideoirí bóithre is leochailí. Tá cláir chomhuaineacha beartaithe do Chorcaigh, Gaillimh, Luimneach agus Port Láirge.
Tá tús curtha leis an tógáil ar phríomhchonairí bus i mBaile Átha Cliath, lena n-áirítear Gleann na Life go Lár na Cathrach agus Baile Munna agus Fionnghlas go Lár na Cathrach i mBaile Átha Cliath agus conraitheoir á sholáthar don tríú conair atá le tosú sna míonna amach romhainn. Tá dúshláin fós le sárú ag athbhreithnithe breithiúnacha ar roinnt conairí, ach tá roinnt díobh sin réitithe anois agus leanaimid orainn ag obair tríd an gcuid eile chun go mbeifear in ann na conairí ríthábhachtacha sin a sheachadadh amach anseo.
Tá dul chun cinn á dhéanamh freisin maidir le mórthionscadail náisiúnta iarnróid agus meitreo.
Cuirfidh MetroLink conair mheitreo uathoibrithe ardmhinicíochta ar fáil ó Shord go lár na cathrach theas, ag nascadh Aerfort Bhaile Átha Cliath le seirbhísí Iarnród Éireann, DART, bus agus Luas. Cuimsíonn sé 16 stáisiún nua, 11 faoi thalamh, agus saoráid pháirceála agus taistil ag a phointe críochfoirt i Sord. Ba chloch mhíle mhór é deonú an Ordaithe Iarnróid i mí Eanáir 2026, agus tá dul chun cinn á dhéanamh chun údarú ‘Geata Formheasa 2’ a fháil faoi na Treoirlínte Bonneagair, lena gceadaítear tairiscintí a lorg le haghaidh na bpríomhchonarthaí tógála.
Is é DART+ an scéim infheistíochta maidir le hiarnróid throm is mó i stair an Stáit agus cuirfidh sé go mór leis an acmhainn agus leis an minicíocht idir lár chathair Bhaile Átha Cliath agus na ceantair máguaird lena n-áirítear Droichead Átha, Dún Bóinne, Maigh Nuad, Cill Droichid agus na Clocha Liatha. Seachadadh carráistí traenach nua agus tá tástáil á déanamh orthu, agus táthar ag súil go rachaidh na chéad 65 carráiste ceallra-leictreacha i mbun seirbhíse ó 2027 ar aghaidh, faoi réir an próiseas sin a thabhairt chun críche.
Tá tús curtha le comhairliúchán freisin ar chéim 2 d’iarnród comaitéireachta Cheantar Chorcaí chun cabhrú le stáisiúin nua a chur chun cinn, chun feabhas a chur ar stáisiúin eile agus chun seirbhísí comaitéireachta a mhéadú i gCorcaigh.
Tá an flít iompair phoiblí á nuachóiriú againn freisin trí sholáthar bus agus cóiste a lárú do gach seirbhís PSO, trí aistriú chuig feithiclí astaíochtaí nialasacha le haghaidh seirbhísí uirbeacha agus trí bhonneagar iosta a uasghrádú. Faoi dheireadh 2025, bhí 364 bus ceallra-leictreacha ag feidhmiú ar fud líonra TFI, agus tá leathnú breise beartaithe agus oibreacha leictrithe iosta ar siúl. Cé go raibh moill ar bhonneagar luchtaithe a sheachadadh ag láithreáin iosta mar gheall ar shaincheisteanna soláthair agus pleanála, táthar ag súil go rachaidh gach bus leictreach a cheannaíonn an tÚdarás Náisiúnta Iompair nach bhfuil i bhfeidhm go fóill i mbun seirbhíse i mBaile Átha Cliath i R3 2026, agus Gaillimh ag leanúint faoi dheireadh R1 2027.
Tá an inrochtaineacht lárnach chun córas iompair a thógáil do chách.Tá rochtain anois ag cathaoireacha rothaí ar gach bus agus cóiste ar sheirbhísí TFI, le tacaíocht ó infheistíocht leanúnach i bhfeithiclí ar urlár íseal, spásanna cathaoireacha rothaí agus bugaí ar leithligh, agus faisnéis fheabhsaithe do phaisinéirí. Leanaimid freisin de thacaíocht a thabhairt do Iarnród Éireann chun stáisiúin a dhéanamh níos inrochtana, le €11.3 milliún infheistithe in 2025 agus €10.3 milliún leithdháilte in 2026.
Cuidíonn seirbhís Tacaíochta Taistil Neamhspleách TFI le paisinéirí a bhfuil riachtanais bhreise acu iompar poiblí a úsáid go neamhspleách agus go muiníneach, rud a chinntíonn go bhfuil an córas iompair phoiblí cuimsitheach In 2025, seachadadh 1,785 cúnamh ar Bhus Átha Cliath agus seachadadh 1,684 chúnamh ar Bhus Éireann ar fud Chorcaí, na Gaillimhe, Luimnigh, Phort Láirge agus seirbhísí nua-leathnaithe i nDroichead Átha agus i nDún Dealgan, agus tá píolótaí ar siúl freisin in dhá oifig de chuid Nasc Áitiúil TFI.
Is mórlimistéar seachadta eile é taisteal gníomhach. In 2025, leithdháileadh beagnach €300 milliún ar údaráis áitiúla le haghaidh bonneagar siúil agus rothaíochta. Tá níos mó ná 1,075 ciliméadar de bhonneagar curtha ar fáil ó bhí 2021 ann, lena n-áirítear bealaí níos sábháilte chun na scoile, cosáin fheabhsaithe agus saoráidí rothaíochta nua.
Tá feabhas á chur againn freisin ar bhonneagar stadanna bus trí BusConnects, Connecting Ireland, an Clár Infheistíochta um Thaisteal Gníomhach agus an Clár Feabhsaithe Stadanna Bus, a leithdháileann €500,000 in aghaidh na bliana ar gach údarás áitiúil chun stadanna bus a uasghrádú go caighdeáin íosta.
Tá infheistíocht sa teicneolaíocht ag feabhsú eispéireas na bpaisinéirí. Tar éis scéim phíolótach rathúil i gCabhán-Muineachán, tá íocaíocht éadadhaill le haghaidh turais aonair á cur i bhfeidhm ar fud sheirbhísí Nasc Áitiúil TFI agus tá sé le bheith ar fáil ar fud na tíre faoi dheireadh na bliana seo.
Tá an tionscadal Ticéadaithe don Chéad Ghlúin Eile ag dul chun cinn freisin de réir sceidil agus laistigh den bhuiséad. Cuirfear córas íocaíochta éadadhaill ar fud na seirbhísí iarnróid, Luas agus bus in ionad bhonneagar reatha an Chárta Leap. Cuimsíonn an clár uasghráduithe go dtí thart ar 240 geata stáisiúin iarnróid, thart ar 1,000 bailíochtóir stáisiúin agus níos mó ná 2,800 bailíochtóir ar bhus i Mórcheantar Bhaile Átha Cliath. Cuirfear tús le bailíochtóirí nua an bhliain seo chugainn, agus beidh íocaíochtaí éadadhaill ar fáil ó 2028, agus leanfar de thacaíocht a thabhairt do Chártaí Leap, Pasanna Saorthaistil agus táirgí táille lascainithe.
Táimid ag nuachóiriú teicneolaíocht bus ar bord freisin trí ardchóras uathoibríoch suímh feithicle aonair a thabhairt isteach. Tá sé beartaithe go mbeidh an córas beo i gCathair Phort Láirge i mí Iúil agus tá sé beartaithe é a chur i bhfeidhm ar bhonn níos leithne ar fud na n-oibreoirí bus OSP go léir thar 2026 agus 2027.
In éineacht le feabhsuithe ar nósanna imeachta oibríochtúla, cuirfidh an teicneolaíocht sin feabhas ar chruinneas agus iontaofacht na faisnéise faoi phaisinéirí agus rachaidh sí i ngleic le feiniméan na ‘busanna taibhse’.
Tá tionchar na gclár sin soiléir i líon na bpaisinéirí. In 2025, shroich turais paisinéirí 363.5 milliún, beagnach 20 milliún níos mó ná an bhliain roimhe sin, agus lean an fás ar aghaidh go 2026. D’iompair Bus Átha Cliath 164 milliún paisinéir, Bus Éireann 53.6 milliún agus Go-Ahead Ireland 26 milliún, agus d’iompair Iarnród Éireann agus Luas araon níos mó ná 55 milliún paisinéir.
Ar an leibhéal áitiúil agus réigiúnach, thaifead Nasc Áitiúil TFI beagnach 7 milliún turas agus d’iompair seirbhísí bus baile 1.2 milliún paisinéir. Ar an iomlán, tuairiscíonn níos mó ná 90 faoin gcéad de phaisinéirí sástacht lena dturas is déanaí, agus tuairiscíonn níos mó ná ocht as gach deichniúr eispéireas dearfach foriomlán.
Léiríonn an rath sin freisin na srianta atá os ár gcomhair. Tá an t-éileamh ag dul thar an soláthar in go leor ceantar, go háirithe ag buaicamanna, agus tá éileamh mór ar leathnú breise trí chláir ar nós Éire á Nascadh agus BusConnects. Tá ár gcumas freagartha teoranta mar gheall ar infhaighteacht tiomána agus meicnice, soláthar cabhlaigh, acmhainn iosta agus an t-am a theastaíonn chun mórbhonneagar a phleanáil agus a sheachadadh.
Bhí maoiniú Státchiste do sheirbhísí PSO in 2026 ag na leibhéil is airde a bhí ann riamh. Mar sin féin, agus costais ag dul i méid mar gheall ar thionchair bhoilscithe agus phlódaithe, ní rabhamar in ann aon seirbhís nua a chur leis le linn 2026. Táimid, áfach, ag obair go dlúth leis an Roinn Iompair chun measúnú a dhéanamh ar mhaoiniú in éineacht le hioncam táillí a choinneoidh na seirbhísí atá ann cheana, a thabharfaidh céimeanna nua de Bus Connects isteach i mBaile Átha Cliath agus i gCorcaigh agus a mhéadóidh acmhainn ar bhealaí ina bhfuil éileamh níos mó.
Tá an treo foriomlán dearfach i gcónaí. Tá éileamh láidir ar phaisinéirí agus tá comharthaí ann go bhfuil méadú tagtha ar líon na bpaisinéirí arís in 2026. Tá torthaí á mbaint amach ag an infheistíocht agus tá na buntáistí a bhaineann le seirbhísí feabhsaithe soiléir. Tá an tÚdarás Náisiúnta Iompair tiomanta i gcónaí do sheirbhísí iompair phoiblí ar ardchaighdeán a sholáthar do gach duine atá ag obair lenár gcomhpháirtithe agus tá sé dírithe i gcónaí ar chóras iompair níos nasctha, níos inrochtana agus níos inbhuanaithe a thógáil do phobail ar fud na hÉireann.
Go raibh maith agat agus táimid ag tnúth le dul i ngleic le haon cheisteanna a d’fhéadfadh a bheith agat.”